Ак калпак - Ала-Тоонун символу

Калпак – байыркы баш кийим. Аны кийген адам ата-бабаларынын тарыхына тамырлашып, элинин салтына, маданиятына бекем байланышат. Калпактын ыйыктыгы дал ушунда.

Калпак бири-бирине дал келген 4 бөлүктөн куралат. Бул бөлүктөр талаанын элесин берсе, алар биригип келип кыргыз эли байыртан мекендеген Ала-Тоону чагылдырат. Демек, ак калпак мекенибиздин символун берет. Ал эми анын ак кийизден жасалганы илгертен ыйыктыкты, аруулукту түшүндүрөт.
Калпактын төрт кырынын мааниси
Анда берилип жаткан ар бир түс жана ар бир оюу өзүнө таандык маанини туюндуруп турат. Калпак бири-бирине дал келген төрт бөлүк (талаадан) куралат. Ал төрт талаа байыркы заманда аныкталган адам жашоосунун төрт башталмасы — от, суу, аба жана жер болуп саналат. Демек, ал жердеги адам жашоосунун негизи, бир Теңирден келген улуу табылга катары, анын негизги философиялык төрт башталмасын башына көтөрүп жүрүү зарылдыгын айкындап турган баш кийим экендигин, адам акыл-эсинин башаты кайда болорун туюндурган чоң акылман нерсе экендигин көрөбүз.
КАЛПАКТЫН ТҮСҮ КАНДАЙ МААНИ БЕРЕТ?
Илгери кыргыздар уулу балагатка жеткенге чейин кыюусу жашыл калпак кийгизишкен. Бул баланын жаңыдан жетилип келе жатканын туюндурчу. Ошондой эле, балага "көз тийбесин", "суук көздөн алыс болсун" деп калпактын маңдайын эки ача кылып тилип коюшкан.
Уул балагат жашына жеткенде кыюусун кызыл түскө алмаштырышкан. Мындай калпак кийген жигит кыз жандап жүрүүгө, өзүнө жар издөөгө акылуу болгон.
Ал кезде айылга башка жактан кыюусу кызыл калпакчан жигитти көргөндөр "и-и, бул жигит кыз издеп келген тура" деп түшүнүшчү.
Жигит үйлөнүп, өзүнчө үй-жай күткөндө кыюусу кара калпак кийгизишкен. Мындай калпакты илгери кыз тарап даярдап келип, күйөө балага тартуу кылышкан. Кара кыюу жигиттин үй-жайы бар экендигин, жигит ак-карасы аралаш турмуш шарына кошулганын баяндаган.
Тарыхы улуу кыргыз эли калпактын түсүнө карап эле эмес, түзүлүш формасына да карай да кийүүнү адат кылган. Эгер адам өз айылдаштарынын же өз уруусунун алдында кадыры жогорулап, эл башкарууга кудурети жетип калса, анда андай адамга аппак түстөгү калпак кийгизишкен. Мындай калпакты калыс, акылман, көсөм адамдар да кийүүгө акылуу деп эсептешкен.

Ал эми уруу башчылары, бийлик ээлери карапайым калктан айырмаланып турушкан. Алар даражасы жогору экендигин билдирген төбөсү шуңшуйган, кыюусу жок ак калпакты кийишкен. Андай калпак кийинчерээк "Бакай калпак" аталып кетти.

Кокус жары көз жумуп кетсе, анда эркек кырлары кара менен бастырылган калпак же кара кийизден жасалган калпак кийген. Кайра нике жаңыртканда кыюусу ак болгон калпак кийүүгө өтчү.
КАЛПАККА САЛЫНГАН ОЮУНУН МААНИЛЕРИ
Жигиттер аңчылыкка, куш салууга жакын болсо, калпактарына ошол маанини камтыган оюм-чийимдер түшүрүлгөн. Мисалы, "тоо теке", "бүркүт", "аркар" оюмдары. Эл баатырларына «илбирстей», «бөрүдөй», «жолборстой» деген салыштыруулар көп колдонулгандыктан, калпактарына "илбирс", "жолборс" жана башка түрдөгү оюулар түшүрүлгөн.
Илгери калпактар эки талаадан гана турган. Ал эми көрүнүшү боюнча экиге бөлүнгөн: айры жана туюк.
Калпакты башынан түшүрбөй кийген Санатбек
Кыргыз калпагы бир караганда жөн гана жашоо-тиричиликке ыңгайлуу, ысыкта күндөн сактаган, суукта ызгаардан коргогон, жылуу десе жылуу, жеңил жана жайлуу баш кийим катары көрүнөт.
Санатбек Зарипбек уулу: Кыргыздар колуна калем алып жазган эмес дешип, кат-сабаты ачылбаган катары далилдеп келишүүдө. Ушул сөздү укканда, ата-бабаларыбыз үчүн кадимкидей уялып кетчүбүз. Көрсө, бул туура келбеген, чындыкка коошпогон көз караш экен. Алар жазышыптыр, болгондо да өздөрүнүн жашоо-турмушуна ылайык көчмөн цивилизациясынын духун чагылдырып турган касиеттеги жазууну пайдаланышыптыр. Албетте, ал жазуулар кагазга түшкөн эмес, бирок, ал жазуулар кыргыздын туш кийиздерине, шырдактарына, боз үйдөгү оюуларда, кийген кийимдердеги оюм-чийимдерде берилип, ошол оюуларды окуу аркылуу кыргыздар бирин бири түшүнүп, сырттан пикир алышып келишкендигин көрөбүз.

Тактап айтканда, кыргыздар өзүнө керектүү жазууну өзү менен кошо дайыма көтөрүп жүрүшкөн. Ал «жазуулар» азыркы биздин жазуулардай жөн салды сөздөр гана болбостон, өтө терең мааниге ээ, өзгөчө көтөрүп жүргөн адамдын коомдогу ордун аныктап берүүчү анын паспорту да болуп саналгандыгын, ал «сөздөрдү» талдай келгенде билебиз. Кыргыздын улуттук жүзүн, маданий турмушунун, көркөм өнөрүнүн ажарын ачып турган кыргыз оюуларын кыргыздын кыз-келиндери жөн эле колу-жо-лу боштугунан эмес, анда чагылып турган маани башкаларга дал ошол маанисинде жетип туруу үчүн талбай катуу киришкенин байкайбыз…

Санатбек Зарипбек уулу жаштайынан калпакты башынан түшүрбөй кийгендерден. Ал жатканда гана кийбей калбасам, башка убактарда калпагым башымдан түшпөйт дейт. "Мындан сырткары той- аштарда, суук маарекелерде, ар кандай коомдук иш-чараларда кийүүнү унутпайм. Жөнөкөй турмушумду деле калпаксыз элестете албайм. Буюрса, калпакты кийип, даңктап жүргөнүмө быйыл 6 жыл болгону турат. Калпак ары улуттук баш кийим, ары атуулдук милдет болгону үчүн аны кийүү сыймык!
Санатбектин сөзүнө ишенсек, ал калпакты түшүрбөй кийген мекенчил. Бирок, бул ишеничтүү угулбашы ыктымал. Анткени, калпакты учурда той-топурлардагы салттарга ыксыз керектеп, нарк, баасын түшүргөн учурлар жок эмес. Маселен, "алыш-бериш" максатына ыктай тигилген "кытай" калпактары алда канча арзан жана өтүмдүү. Бул калпактардын сапатын ушундай бил: аба өткөрбөгөн синтепондон куралган калпак кишинин чачын түшүрүү дараметине ээ.
Калпактын базар баасы
Материалы: синтепон
Эмгек: оймо компьютерде салынат
50-60 сом
Материалы: кийиз
Эмгек: оймо-чиймеси компьютерде жасалат
1500-2000 сом
Материалы: синтепон
Эмгек: оймо колдо чийилип, жасалат
30-40 сом
Кандай материалдан жасалбасын калпакты учурда жашы-карысы дебей кийип жүрүшөт. Бул өтө кубандыраарлык нерсе. Бир мезгилде калпак унутта калган эле. Азыр айрыкча жаштар кызыгып, кийип жүргөнү бизди кубандырбай койбойт.
Made on
Tilda